Untitled Document
Top Banner
 home articles directory  photo galleries archives pastoral programe

Pietru Pawl Castagna
(1827 - 1907)

kitba ta’ MARIO ATTARD

Il-Ħamis, 7 ta’ Ottubru 2005 jikteb dwar dan l-Edukatur, Storiku u Folkloristika Bormliżli ppreżenta l-ewwel storja ta’ Malta bil-Malti .

Twelid u formazzjoni

Nhar is-16 ta’ Ġunju 1827 Antonio u martu Carmela (kunjomha ta’ xebba kien Gonzi) kellhom iben u semmewh Pietru Pawl. Kiber u trabba mdawwar bis-swar li jdawru lil Bormla. Dan il-fatt daħal fil-qalb u l-ħsieb ta’ dan it-tfajjel u rawwem fih ftit ftit l-imħabba għall-istorja ta’ Malta. Din l-imħabba kibret miegħu u tul is-snin tat il-frott.

Studja fil-Liċeo tal-Belt Valletta u daħal jaħdem mal-Gvern bħala għalliem fl-iskejjel elementari. Minn Assistant f’dawn l-iskejjel laħaq surmast fl-iskola ta’ Bormla. Wara sar Direttur ta’ l-Edukazzjoni Elementari.


Pietru Pawl Castagna waqqaf għaqda storika fejn b’riħitha kien jagħti lectures fuq l-istorja ta’ Malta, kien jorganizza ħarġiet kulturali u jagħmel ħafna riċerki storiċi. Barra minn hekk, Castagna kien iħobb ħafna jniżżel in-noti fuq kulma kien iqisu ta’ interess. Iktar tard, il-Prinċep Albert kien ħajru jistampa t-tagħrif storiku kollu tiegħu fi ktieb. Lil dan is-suġġeriment Castagna laqgħu u iżjed tard wettqu.


Bħala Malti li jħobb lil pajjiżu u iktar u iktar imbagħad bħala għalliem, Pietru Pawl Castagna kellu konvinzjoni li l-Maltin għandhom jitgħallmu l-lingwa u l-istorja tagħhom. Dan l-interess u din id-determinazzjoni tiegħu seta’ japplikahom b’iżjed poter meta laħaq Direttur ta’ l-Edukazzjoni Elementari.


Iż-żmien wera kemm Castagna kellu raġun jemmen li l-ilsien Malti huwa għodda eċċellenti biex permezz tagħha l-Maltin jitgħallmu ġrajjiet art twelidhom.
Dan jistqarru pubblikament Castagna nnifsu nhar il-5 ta’ Ottubru 1861 fil-ġurnal “Vessillo Maltese” (jiġifieri Il-Bandiera Maltija). Naraw hawnhekk traduzzjoni Maltija tal-verżjoni oriġinali bit-Taljan:


Issa li, bir-raġun kollu, bdiet il-persważjoni dwar il-bżonn ta’ l-idjoma popolari bħala mezz ta’ edukazzjoni għall-poplu; issa li ħidmiet ġodda f’dan il-qasam qed ikunu milqugħa bi pjaċir mill-pubbliku, xejn ma huwa iktar bżonnjuż u istruttiv minn ġrajja tal-pajjiż miktuba bl-istess lingwa li biha huma miktuba ħidmiet oħra moqrija b’ħila mill-poplu tagħna. L-ewwel ktieb ġewwa librerija għandu jkun bla dubju dak ta’ l-istorja; liema ktieb ikun miktub bl-ilsien tal-poplu. Il-ġrajja ta’ pajjiż, jekk inhuwa ta’ kurżita’ għall-barrani, hija ta’ bżonn u għarfien għall-indiġenu, u l-fatt li hija miktuba b’ilsienu jista’ jaqraha bosta drabi qalb min-nies u li ma jafux...


L-istoriku Bormliż kiteb dan l-avviż lill-poplu Malti sabiex jaqsam miegħu l-fehma li kellu li joħroġ dik li kellha tkun l-ewwel storja ta’ Malta bil-Malti. Fl-istess waqt, b’dan l-avviż għamel talba lill-imseħbin għal dan il-ktieb.


Sena wara li sar dan l-appell, fl-1862, Ġan Anton Vassallo ħareġ storja ta’ Malta bil-Malti. Fir-realta’ iżda ma kienx xogħol oriġinali bil-Malti iżda verżjoni mqassra u maqluba bil-Malti mill-oriġinal bit-Taljan li Dr. Vassallo stess ħareġ fl-1854 mill-istamperija ta’ l-Aħwa Bonello bl-isem Storia di Malta raccontata in Compendio. Għall-kuntrarju, Castagna kiteb l-istorja tiegħu ta’ Malta oriġinarjament b’mod dettaljat b’ilsien il-poplu Malti.  


Meta mbagħad kiteb id-daħla tal-ktieb tiegħu, Castagna stqarr: Illum, li quasi colhat jaf jakra bil malti, ghaib ghalih min ma ghandux lis-storia ta pajisu mictuba bil lingua li jitkellem, dan u l’ewwel ktiebli wihed imissu icollu fil libreria tiegħu... Imbagħad jistqarr ukoll li kien sejjer iqassmu fi tliet partijiet: (i) kelmtejn fuq l-art Maltija u l-prodotti li tagħti, (ii) dak li għadda minn Malta sa mill-ewwel nies, u (iii) qwiel u ħwejjeġ oħra ta’ interess.

L- ewwel Storja ta’ Malta bil-Malti

Pietru Pawl Castagna ħareġ l-ewwel edizzjoni ta’ l-istorja ta’ Malta fl-1865 f’żewġ volumi bl-isem ta’ Malta bil Ghzejjer Tahha u li Ghadda min Ghaliha. It-tieni edizzjoni stampaha fl-istamperija C. Busuttil ta’ 133, Strada Forni, Valletta bejn is-snin 1888-1890, din id-darba b’isem ieħor, Lis Storja ta Malta bil Gzejer Tahha.

Victor Fenech f’Il-Ktieb Malti (paġna 112) iqis lill-ktieb ta’ Castagna bħala enċiklopedija fuq Malta għaliex jippreżenta ħafna tagħrif f’varjazzjoni ta’ oqsma. Jista’ jiżdied ukoll li Castagna b’dan ix-xogħol storiku tiegħu ppreżenta tifsila għall-kittieba li kellhom jiġu warajh. Hekk għamlu G. Faure’ bejn is-snin 1913-16 bl-erba’ volumi tiegħu Li Storja ta’ Malta u Għawdex kif ukoll Tankredi Borg u Vincenzo Busuttil bejn is-snin 1921-32 bid-Dizzjunarju Enciclopedicu f’disa’ volumi. Ġuże’ Cassar Pullicino jgħidilna f’Kitbiet Oħra tas-Seklu Dsatax (p.50) li fuq din il-metodoloġija l-kittieba Maltin baqgħu jibnu xogħolhom sas-Seklu Għoxrin.

Bil-ktieb tal-ġrajja ta’ Malta fil-vernakular, Cassar Pullicino jqabbel lil Castagna ma’ G.F Abela  u G.A. Ciantar. Pietru Pawl Castagna  għamel bil-lingwa Maltija dak li kien għamel Ġan Franġisk Abela bit-Taljan fl-1674 bil-ktieb storiku Della Descrittione di Malta con le sue antichita’ et altre notitiae


Żewġ avvenimenti storiċi seħħew f’Malta fis-snin qabel il-ħruġ ta’ l-istorja ta’ Castagna. Fl-1839 għaddiet il-Liġi ta’ l-Istampa li rat il-ħolqien ta’ l-ewwel ġurnali bil-Malti. Fl-istess waqt fis-snin li ġew wara Malta rat lill-iskejjel joktru u l-qari tal-Malti fihom dejjem jiżdied. Avveniment ieħor u li kellu importanza kbira biex il-Maltin bdew iħobbu u japprezzaw bis-serjeta’ lil pajjiżhom, kien l-ilqugħ f’pajjiżna ta’ l-eżiljati politiċi Taljani fil-ġlieda tagħhom għall-għaqda ta’ l-Italja f’pajjiż wieħed (ħolma li saret realta’ fl-1870). Il-preżenza ta’ dawn l-eżuli kif ukoll il-ħidma patrijottika għal art twelidhom issarrfet f’patrijottiżmu fost il-Maltin għal Malta, art twelidhom. Dik l-epoka kienet ta’ stimulu kbir għal P.P.Castagna biex ikomplu jixgħel dak il-patrijottiżmu bis-saħħa tal-għarfien ta’ l-ilsien nazzjonali Malti fost il-Maltin. 

    
Fit-tieni volum ta’ l-Istorja ta’ Malta li ppreżenta, lil Castagna nsibuh jagħmel referenza għal Bormla b’rabta ma’ l-ewwel festa nazzjonali fl-1891. Referenza oħra li jagħmel għal Bormla hija marbuta ma’ dak li seħħ f’Bormla stess fl-okkażjoni ta’ l-Arblu ta’ Mejju (ara paġna 6 tan-noti). Dan kien sar fid-19 ta’ Mejju 1814 u seħħ wara li kienet ġriet l-aħbar tal-paċi wara l-iffirmar tat-Trattat ta’ Pariġi. F’paġna 425 tat-tieni volum tiegħu, Castagna jagħti tagħrif dwar l-istorbju kbir li kien inqala’ u li ħalla 33 ruħ mejta. 


Tajjeb inżid illi fl-1985 id-dar Maltija tal-kotba Midsea Books, bdiet toħroġ serje ta’ facsimile editions. B’kollox ħarġu għaxar kotba storiċi antiki, fosthom it-tieni edizzjoni ta’ Castagna fejn fit-tieni volum hemm inkluż ukoll it-tielet ktieb.

Castagna u l-Palk Malti

Huwa minnu li Pietru Pawl Castagna huwa miżmum bħala pijunier ta’ l-istorja ta’ Malta miktuba b’ilsien il-poplu. B’danakollu, Castagna fittex li jkompli jqajjem u jkattar l-imħabba għall-ilsien Malti b’medium ieħor  -  il-palk!
Ġuże’ Gatt f’ ‘Il-Berqa” tad-9 ta’ Novembru 1937 jkteb li Castagna kellu xewqa kbira li l-palk Malti jirnexxi u jkompli javvanza. Sehmu tah: kien jagħmel ħiltu sabiex id-dilettanti tal-palk Malti jsiru jafu jirreċtaw tajjeb bħall-atturi barranin.


Gatt jikteb ukoll li Castagna kien l-ewwel wieħed li kiteb bil-Malti rr-regoli tal-palk f’Malta. Dawn l-ikkunsidrati kodiċi tal-Palk Malti kien stampahom bħala żieda mal-farsa Bażlakku fit-Taħbil tal-Makna.


Bil-kontribut li ta lill-palk Malti, P.P.Castagna ngħaqad ma’ Wiġi Rosato, Rikkardu Taylor u Mons. Ludovik Mifsud Tommasi, l-erbgħa li huma Bormliżi. Dawn ilkoll taw kontribut siewi lil-Letteratura Maltija. Barra minn hekk, Castagna u Rosato t-tnejn kellhom rabta mill-qrib mal-Birgu.


Kien żmien li fih il-palk Malti kien biex ingħid hekk l-iktar divertiment imfittex u għalhekk kien effettiv ħafna. Dan ifisser li għal Castagna, il-palk kien l-aħjar mezz ta’ edukazzjoni tal-massa.


Pietru Pawl Castagna kien id-direttur ta’ La Compagnia Filodrammatica ‘Vittoriosa’. Huwa  kien il-moħħ wara din l-għaqda ta’ dilettanti tal-palk. Kien jikteb drammi proprju għall-istess kumpannija biex ittellagħhom fuq il-palk. B’eżempju, din il-kumpannija bejn l-1856 - 59 ħadmet farsa u kummiedja tad-direttur tagħha.
Fares jew kummiedja li kiteb Castagna huma:
L-Aħħar tas-Sena... farsa li nħademt fit-30 ta’ Diċembru 1856
Il-Kongress tas-Sefturi - kummiedja li hija verżjoni Maltija addattata mit-Taljan f’ambjent ta’ Malta fl-1800. Din kienet inħadmet fit-30 ta’ Diċembru 1859.
Bażlakku fit-Taħbila tal-Magna - skerz komiku u
It-Tliet Għomi Vagabondi Ħallelin. L-azzjoni ta’ din il-ħidma għall-palk isseħħ fil-Belt Valletta fi tliet atti. L-ewwel parti nsibuha sseħħ fil-Barrakka ta’ Fuq fis-sitta ta’ fil-għodu. It-tieni parti sseħħ fil-ħdax ta’ fil-għodu f’kamra fejn Porta Reale u t-tielet parti ġewwa d-dar tal-=baruni Flavio fit-tlieta ta’ wara nofs in-nhar.
Minnhom kollha, l-ewwel tnejn kienu l-aktar popolari.


Kif jidher, il-komiċita’ kienet il-ġeneru teatrali familjari ma’ P.P.Castagna. F’dan l-istil kien isib l-aħjar għodda biex iperreċ in-nuqqasijiet li kienu jeżistu fis-soċjeta’ ta’ żmienu. F’dawn id-drammi komiċi tiegħu nsibuh juża taħdit bl-Ingliż, bit-Taljan u bil-Malti  -  naturalment ried jiddistingwi l-klassijiet soċjali. Minkejja dan il-lingwaġġ kien wieħed sempliċi kemm jista’ jkun, l-aktar meta juża għajdut popolari.

P.P.Castagna bħala Folklorista

Ġuże’ Cassar Pullicino fis-seba’ ktieb ta’  Il-Bennejja tal-Folklore Malti jqiegħed lil Castagna ma’ l-ismijiet tal-pijunieri tal-folklor Malti. Dak li wasal lil Cassar Pullicino jqis lill-kittieb Bormliż b’folklorista kien it-tqassim li bih ippreżenta l-istorja ta’ Malta.
Castagna jagħtina leġġendi, kif kienu jiddevertu l-Maltin, użanzi bħall-quċċija u l-ħġejjeġ ta’ San Ġwann u 625 qawl, superstizzjonijiet bħal ilsien San Pawl, il-Waħx u l-Gawgaw...sa anke tagħrif dwar l-Imħallef tal-Beżqa.


Bir-raġun għalhekk Ġuże’ Cassar Pullicino jikteb f’paġna 37 tal-ktieb imsemmi ‘l fuq li “fuq kollox, Castagna għandu ‘l mertu li kiteb fuq id-drawwiet bil-Malti u sal-lum għadek tiltaqa’ ma’ nies li kulma jafu dwar il-qedem u d-drawwiet ta’ missirijiethom tgħallmuh għax qrawh fl-istorja tiegħu...”

Bormla fl-Istorja ta’ Malta ta’ Castagna

Castagna ma jonqosx milli jirrferi għal belt twelidu. Il-qofol ta’ din ir-referenza tinsab fl-ewwel volum ta’ Malta bil Ghzejer Tahha u li Ghadda Min Ghaliha, fil-paġni 101 sa 110.
Bormla hija “l-art li minn fuqha kienu jgħaddu ll-widien, antikament kienet kollha siġar u raba’ bla maħdum”. Il-qala tagħha serqet il-ħarsa u l-qalb tas-sajjieda u l-barklori “li dejjem għażlu xtut qrib l-ibliet, bdew iressqu u jiġbdu l-ferilli u d-dgħajjes tagħhom fil-menqa, li sejħu madraġġ...bdew ipoġġu lejn din-naħa...u bil-ftit il-ftit, qabdu jibnu fejn joqogħdu”. Sa’ l-assedju l-Kbir għammru f’Bormla 1,200 ruħ. Lejn is-sena 1720 dik li qabel kienet bur laħqet abitazzjoni ta’ 660  bi 3,000 ruħ. Bejn is-sehem tagħha fl-Assedju l-Kbir u bejn li kienet imdawra bis-swar, il-Gran Mastru Marc Antonio Zondadari ddikjaraha Citta’ Cospicua.


Castagna jagħti wkoll tagħrif dettaljat fuq is-swar, wieħed wieħed, fuq il-parroċċa u l-knejjes kollha li kienu jinsabu f’Bormla ta’ żmienu. Sa jsemmi wkoll il-knisja tal-protestanti. Jissemmew l-istatwi fit-toroq ta’ Bormla: Sant’Andrija (l-eqdem fosthom kollha), Sant’Elija (c.1818) ta’ Vincenzo Dimech u tal-Karmnu (1854) ta’ Mastru Cens Sammut. Il-Kunċizzjoni mal-parroċċa ta’ Bormla(1759), id-Duluri mal-kantuniera ta’ l-Oratorju (1756), il-Kunċizzjoni fi Strada Concezione (1788) u San Pawl fil-Pixkerija (1870) u saret minnMastru Anton Busuttil.


Ma jonqosx milli jagħmel referenza għat-toroq imtarrġa ta’ Bormla ta’ żmienu. Fosthom jissemmew Strada Buongiorno b’132 tarġa, Strada Toro b’170 tarġa, Santa Liena b’200 tarġa u Strada Oratorio b’215-il tarġa. Interessanti nkunu nafu li fi żmien Pietru Pawl Castagna, f’Bormla kienu jeżistu 120 fanal tal-gass. Mill-banda l-oħra, jgħidilna li l-Pjazza ta’ Santa Margerita kienet irranġata bis-siġar fl-1875.


L-istoriku Bormliż jagħmel referenza għall-għargħar li fl-imgħoddi ġmielu Bormla kienet tbati bil-bosta. ‘Dulluvju’ partikulari seħħ nhar il-Ħadd, 10 ta’ Ottubru 1869 waqt il-festa ta’ San Mikiel. Dak in-nhar Bormla “kienet għoddha fgat fl-ilma, u l-abitanti kellhom joħorġu minn djarhom bid-dgħajjaes: ħaġa, li tant kemm ġiebet biża’, daqs tant ieħor ġiebet daħk u żufjett”.

Għeluq

Nhar it-13 ta’ April 1907, Pietru Pawl Castagna miet. Ħajtu għexha fl-imħabba għall-ilsien Malti. B’determinazzjoni kbira tgħallem biex ikun jista’ jwettaq il-ħolma ta’ ħajtu: li l-poplu Malti jagħraf li għandu lsien b’saħħtu u li permezz tiegħu jista’ jeduka ruħu u jtejjeb il-ħajja soċjali tiegħu.
Għejun ta’ tagħrif:
1. Il-Ktieb Malti, Victor Fenech, Kullana Kulturali, Vol.65, 2004
2. Dizzjunarju Bijo-Biblijografiku, Robert Mifsud Bonnici, D.O.I., 1960
3. Maltese Biographies of the Twentieth Century, Michael Schiavone, Pubblikazzjoni PIN, 1997
4. Il-Bennejja tal-Folklore Malti  -  Nru. 7, Ġuże’ Cassar Pullicino, Universita’ Rjali ta’ Malta, 1964
5. Kitbiet Oħra tas-seklu Dsatax, Ġuże’ Cassar Pullicino, Kullana
6. “Il-Gazzettier Malti”, Nru.6, 30 ta’ Awissu 1859.
7. “Vessillo Maltese”, 5 jew 15 ta’ Ottubru 1861.
8. Mal bil Ghzejer Tahha u li Ghadda Min Ghaliha, P.P.Castagna, 1865.
9. Lis Storja ta Malta bil Gzejer Tahha, P.P.Castagna, 1888-90..
10. “Malta e Sue Dipendenze”, 13 ta’ April 1907.
11. “Il-Berqa”, 9 ta’ Novembru 1937.
12. Ward ta’ Qari Malti, P.P.Saydon u Ġ.Aquilina (Edituri), it-Tieni Ktieb, 1972, p.p. 181-186.

 

© 2017 Parroċċa ta' Bormla
design by brianbuhagiar.com